Jacek Dębczyński, Belsk Duży, grudzień 2000

Rola partycypacji społecznej w tworzeniu wieloletnich planów inwestycyjnych przez samorządy

I.	WSTĘP
Partycypacja społeczna w procesie podejmowania decyzji przez samorządy lokalne to sprawa bardzo ważna, można też powiedzieć “modna”. Dużo się o niej pisze, lokalni politycy podkreślają jej znaczenie i deklarują swoją dobrą wolę w tej dziedzinie. Partycypacja społeczna to udział mieszkańców w decyzjach podejmowanych przez samorząd lokalny. Reprezentanci społeczności lokalnych są źródłem informacji, współautorami koncepcji, oceniają i akceptują projekty planów i są realizatorami przyszłych działań. W praktyce partycypacja społeczna wywołuje więcej obaw, wręcz lęków, niż konkretnych, podejmowanych w dobrej wierze, działań. Spotkać się można również z opiniami samorządowców, że społeczne uczestnictwo i konsultowanie opracowywanych planów przeszkadza i utrudnia całą pracę, inni twierdzą, że jest to uprawianie polityki. 

Głównym zadaniem tego rozdziału jest wyjaśnienie istoty partycypacji, przyczyn i mechanizmów zachowań ludzi, szczególnie tych, którzy chcą lub muszą uruchamiać i kierować udziałem mieszkańców w przygotowaniu decyzji podejmowanych przez samorząd oraz tych, którzy uczestniczą lub są gotowi do takiego uczestnictwa. Dodatkowym celem prezentowanego tutaj materiału jest przedstawienie propozycji, jak zaangażować, czy mówiąc językiem potocznym wciągnąć mieszkańców w proces podejmowania  ważnych dla społeczności lokalnej decyzji.  Autor opracowania wykorzystuje swoje osobiste doświadczenia z prowadzonej od 1991 roku pracy dla samorządów, które odważnie zdecydowały się na włączenie mieszkańców do roli uczestnika procesu decyzyjnego. Doświadczenia, o których jest w tym miejscu mowa dotyczą gmin, miast i powiatów. 

II.	BARIERY URUCHAMIANIA PARTYCYPACJI 
Jakie postawy, przekonania i sytuacje torpedują możliwość  uruchomienia udziału mieszkańców w procesie podejmowania ważnych dla samorządu decyzji ?

Bariery uruchamiania partycypacji leżące głównie po stronie władz samorządowych, a szczegółowe przyczyny tego stanu rzeczy to:
•	Brak doświadczeń w takich działaniach lub negatywne doświadczenia.
•	Brak zaufania do wiedzy i mądrości szerszych grup społeczności lokalnej.
•	Przekonanie, że tylko eksperci mogą przygotować dobre analizy i plany.
•	Przekonanie, że spotkania z dużymi grupami osób są zmarnowanym i nieefektywnym czasem.
•	Brak osób o kompetencjach moderatorów zdolnych do poprowadzenia efektywnej (zakończonej konkretnymi wynikami) dyskusji w każdych, nawet trudnych sytuacjach.
•	Niski poziom wzajemnego zrozumienia i skuteczności komunikacji społecznej
•	Demoniczna wiara w siłę własnych nienaruszalnych przekonań i własnej nieomylności u osób sprawujących władzę. 
•	Ukryte grupowe i osobiste cele osób sprawujących władzę, sprzeczne z interesem społecznym.
•	Nadmiar uwikłań i powiązań politycznych, które dominują nad interesem publicznym.
•	Niskie kompetencje zawodowe, społeczne, etyczne i emocjonalne osób sprawujących władze.
•	Traktowanie udziału szerszych grup mieszkańców jako akcji politycznych
•	Obawa władz, że udział mieszkańców we wspólnej pracy nad planem będzie zobowiązaniem się do zrealizowania wszystkich zgłoszonych wniosków, potrzeb i rezultatów. 
•	Nadmierna koncentracja na działaniach doraźnych i rozwiązywaniu bieżących problemów.
•	Brak gotowości do stwarzania podstaw organizacyjnych i finansowania działań związanych z szeroką partycypacją społeczną. 
•	Osobisty lęk i obawa osób sprawujących władzę przed:
•	Utratą władzy
•	Krytyką i otwartymi zarzutami
•	Ujawnieniem niekompetencji

Istnieją również bariery uruchamiania partycypacji społecznej po stronie potencjalnych uczestników tego procesu:
•	Ogólna nieufność wobec ludzi sprawujących władzę.
•	Obawa przed manipulacją ze strony władz.
•	Słabo rozwinięte organizacyjnie i instytucjonalnie reprezentacje poszczególnych środowisk i grup interesów
•	Słabo rozwinięte skuteczne formy współpracy dużych środowisk lokalnych 
•	Niski poziom integracji społeczności lokalnych 
•	Niski poziom utożsamiania się mieszkańców z regionem, w którym żyją.
•	Mała gotowość do współdziałania i wspólnego rozwiązywania problemów
•	Angażowanie się w lokalne konflikty.
•	Koncentracja społeczności na przeszłości i tym co różni ludzi. 

III.	PRZESŁANKI PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ 
Jakie są powody angażowania społeczności lokalnej w działania związane z planowaniem przyszłości ?

Potrzeba włączenia przedstawicieli społeczności lokalnych w proces decyzyjny wynika z przyjęcia następujących przesłanek: 
•	Decyzje zawarte w planach i rezultaty działań podejmowanych na tej podstawie mają służyć całej społeczności  lokalnej.
•	Władze gminy często reprezentują jakąś opcję polityczną, przeważnie tę, która wygrała wybory, ale która nie reprezentuje całości elektoratu 
•	Włączenie szerokiej grupy przedstawicieli społeczności lokalnej pozwala tworzyć plany rozwojowe, w tym wieloletnie plany inwestycyjne, służące wszystkim mieszkańcom, a nie tylko zwolennikom rządzącej opcji politycznej.
•	Opór w zachowaniach społecznych rośnie wraz z poczuciem, że rozwiązania i decyzje są narzucone z góry.
•	Opór w zachowaniach społecznych maleje wraz ze wzrostem poczucia bycia współautorem, współtwórcą i realizatorem przyjętych rozwiązań i decyzji.
•	Zbiorowa wiedza i doświadczenie, dotyczące sytuacji i miejscowych uwarunkowań, szerokiej reprezentacji mieszkańców nie ma sobie równej i najlepsi przywódcy lokalni oraz konsultanci czy eksperci zewnętrzni nie są w stanie jej dorównać. 
•	Przygotowanie i konsultowanie propozycji planu w zespołach roboczych z udziałem mieszkańców jest doskonałym sposobem weryfikacji zamierzeń zanim zostaną uruchomione działania realizacyjne. 
•	Udział społeczny ma szczególne znaczenie gdy sporządzone plany wykraczają swoimi ramami czasowymi poza czas trwania jednej kadencji władz.
•	Włączenie szerokiego grona mieszkańców jest sposobem na sprawniejszy przepływ informacji w całej społeczności lokalnej i sprzyja wprowadzaniu istotnych korekt do planu.
•	W czasie wspólnej pracy można szybciej wychwycić obawy i opór wobec przygotowywanych decyzji, występującą polaryzację stanowisk różnych grup, pola napięć i konfliktów. Pozwala to we właściwym momencie doprowadzić do porozumienia lub kompromisu.
•	Szybko można zidentyfikować zwolenników i przeciwników poszczególnych rozwiązań planu i przez to lepiej ocenić przygotowywane propozycje, gdyż łatwo jest zebrać argumenty za i przeciw. 
•	Łatwiej jest wyeliminować propozycje nietrafione lub niemożliwe do realizacji.
•	Łatwiej jest uzyskać szerszą akceptację przyjętych projektów planów i większą identyfikację mieszkańców z działaniami podejmowanymi przez władze samorządowe.
•	Dobrze przeprowadzony udział mieszkańców decyzji wpływa na skrócenie jej czasu oraz zmniejszenie kosztów finansowych i społecznych w przygotowywaniu i wdrażaniu planów.
•	Im bardziej znaczące przedsięwzięcia i zmiany proponowane w planach tym większa konieczność i korzyść z zaangażowania różnych lokalnych środowisk.
•	Rozszerzające się wymagania w krajach Unii Europejskiej i innych krajach rozwiniętych z którymi Polska nawiązuje współpracę, dotyczące udokumentowanego formułowania i konsultowania ze społecznością lokalną strategii, projektów i programów rozwoju, w ramach których składa się aplikacje o ich finansowanie. 

IV.	SUKCES PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ 
Co decyduje o powodzeniu procesu partycypacji społecznej?
•	Władze samorządowe osiągają minimalny próg wiarygodności u mieszkańców, co jest źródłem co najmniej minimalnego zaufania do ludzi sprawujących władzę. Wiarygodność oznacza społeczny odbiór stopnia zgodności u przedstawicieli władz tego, co mówią z tym, co myślą i tego co robią z tym, co mówią. 
•	Jasne i otwarcie prezentowane intencje władz - władzy faktycznie zależy na udziale mieszkańców.
•	Sposób i organizacja udziału mieszkańców jest od początku dobrze przemyślana i zaplanowana. Każdy uczestnik wie, kiedy, ile czasu ma poświęcić wspólnej pracy i gdzie to będzie się odbywało. Istnieje harmonogram całości prac.
•	Wiele propozycji i opinii mieszkańców jest uwzględnianych w planie. Uczestnicy wiedzą też, dlaczego niektóre propozycje nie są przyjmowane. 
•	Zakres i rola uczestników uspołecznionego procesu decyzyjnego jest jasno określona. Chodzi tu przede wszystkim o czytelne rozdzielanie fazy przygotowywania  planów i decyzji z tym związanych od samego aktu podejmowania decyzji. Uczestnicy muszą wiedzieć jak będą wykorzystane wyniki ich pracy i przy jakich warunkach mogą liczyć na akceptację wypracowanych z ich udziałem planów.
•	Działania nie kończą się na samym planowaniu lecz są kontynuowane w następującym po nim okresie  realizacji. Uczestnicy procesu planowania są włączeni do działań realizacyjnych i monitorowania wdrożenia.
•	Przedstawiciele społeczności uczestniczą też w przygotowaniu koncepcji i procedury pracy oraz określaniu grup docelowych, które powinny być zaproszone do pracy nad planem.
•	Proces partycypacji społecznej jest prowadzony w ramach ogólnej koncepcji udziału mieszkańców w podejmowaniu decyzji przez władze, a nie jako jednorazowa akcja.
•	Istnieją wcześniejsze pozytywne doświadczenia takiego współdziałania. Naturalną sytuacją jest, jeżeli w przygotowaniu wieloletniego planu inwestycyjnego uczestniczą osoby, które wcześniej brały udział w pracach nad strategią rozwoju, z której powinny wynikać plany operacyjne, w tym wieloletni plan inwestycyjny.
•	Procesowi wspólnej pracy towarzyszy akcja medialna, która prezentuje sposoby wspólnej pracy jak i  wypracowane rezultaty, propozycje.
•	Duża ilość  okazji do osobistych kontaktów i  wspólnej pracy w zespołach. 
•	Przeciwnicy i oponenci władz są zapraszani do prac w zespołach roboczych. 
•	Korzysta się z doświadczeń innych samorządów w tym zakresie.

V.	PORAŻKA PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ
Co decyduje o niepowodzeniu procesu partycypacji społecznej ?
•	Władza, która uruchamia partycypację społeczną nie cieszy się zaufaniem u mieszkańców.
•	Przedstawiciele władz mają niejasne lub ukryte intencje. Często oznacza to, że nie przywiązują wagi i znaczenia do rezultatów, które mogą być wypracowane z udziałem mieszkańców, gdyż z góry wiedzą co chcą zrobić. Pozorują uspołecznienie udając zainteresowanie opinią społeczną. 
•	Organizuje się jednorazową akcję.
•	Praca nie jest dobrze przygotowana i zorganizowana.
•	Nie są jednoznacznie określone rezultaty, które mają być osiągnięte w wyniku wspólnej pracy.
•	Przerywa się pracę i odkłada na bliżej nieokreśloną przyszłość.
•	Dobór uczestników jest przypadkowy lub tendencyjnie selektywny.
•	Brak aktywnych przeciwników władz w zespołach roboczych, pracujących nad planem
•	Brak jest osoby odpowiedzialnej za przeprowadzenie tych prac i osiągnięcie rezultatów.
•	Próbuje się wpływać na sposób i treść informowania społeczności lokalnej przez media o prowadzonych pracach 
•	Uruchamia się nową akcję angażowania mieszkańców bez wyjaśnienia przyczyn niepowodzenia i braku rezultatów wcześniejszych tego typu działań.
•	Brak zainteresowania doświadczeniami innych samorządów  w zakresie partycypacji społecznej.

VI.	FORMY KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ 
Jakie mogą być formy komunikacji społecznej ?

Komunikacja społeczna może być realizowana w formach biernych i   czynnych. 
Formy bierne obejmują jednokierunkową komunikację, w której mieszkańcy otrzymują informację o przebiegu i wynikach prac prowadzonych w ramach podejmowania decyzji przez samorząd. Do form biernych zalicza się miedzy innymi:  audycje radiowe, telewizyjne, artykuły prasowe, informacje zawarte w: folderach, ulotkach, tablicach informacyjnych, na plakatach, bilboardach, ogłoszeniach.
Formy czynne obejmują dwukierunkową komunikację, której mieszkańcy są odbiorcami informacji i jednocześnie mogą reagować na przekazywane informacje, przedstawiając swoje propozycje oraz wyrażając swoje opinie i oceny.  Do form czynnych zalicza się między innymi:
•	Spotkania konsultacyjne, 
•	Spotkania prezentacyjne,
•	Warsztaty diagnostyczno-projektowe
•	Zebrania wiejskie
•	Forum społeczności lokalnej. Jest to spotkanie, w którym bierze udział od kilkudziesięciu do kilkuset mieszkańców, którym przedstawia się wypracowane plany i koncepcje, następnie prowadzi dyskusje nad nimi i zbiera opinie i wnioski, które mogą powinny być wykorzystane przez władze.
•	Debaty publiczne
•	Ankiety
•	Internet

Jak angażować mieszkańców w proces podejmowania decyzji przy opracowywaniu wieloletniego planu inwestycyjnego ?
Włączenie mieszkańców konkretnej gminy, miasta lub powiatu w proces podejmowania decyzji przez samorząd wymaga w każdym przypadku odrębnego przygotowania szczegółowej koncepcji prowadzenia partycypacji społecznej. Jednakże na bazie  doświadczeń można zaproponować pewien model postępowania, który oparty jest na organizacji przedstawiony na ósmej stronie.  

Zadania Komisji Koordyncyjnej
•	Uzgadnianie i akceptowanie organizacji pracy oraz planu i harmonogramu działań
•	Akceptowanie zakresu i metodologii pracy zespołów
•	Przyjmowanie cząstkowych wyników prac
•	Przyjmowanie merytoryczne rezultatów końcowych
•	Bieżące rozwiązywanie problemów, które mogą pojawić się w trakcie przygotowywania planu

Zadania zespołów roboczych – pracownicy urzędu, specjaliści, mieszkańcy
•	Udostępnianie informacji i  wiedzy z zakresu planowanych prac
•	Udział w opracowaniu dokumentów planu
•	Aktywne wspieranie przez członków zespołu akcji informacyjnej i promocyjnej dotyczącej opracowanego planu
•	Bieżące konsultowanie w swoim najbliższym środowisku spraw będących przedmiotem planowania w zespole

Zadania grup konsultacyjnych
•	Zapoznanie się z wynikami prac zespołów roboczych
•	Przedstawianie opinii, wniosków oraz nowych propozycji do przedstawianych wyników prac zespołów roboczych

Zadania zespołów konsultantów
•	Opracowywanie koncepcji organizacyjnych i metodologicznych w zakresie przygotowania WPI
•	Przygotowywanie scenariuszy przebiegu spotkań z zespołami roboczymi i grupami konsultacyjnymi
•	Kierowanie komunikacją społeczną
•	Analizowanie na bieżąco przebiegu prac nad planem i proponowanie wprowadzenia niezbędnych korekt 

Propozycja kolejnych kroków postępowania:

Krok 1 
Prace przygotowawcze 
–	określenie organizacji, w której ma być przeprowadzona praca z udziałem mieszkańców,
–	określenie celów i rezultatów, które mają być osiągnięte w wyniku partycypacji społecznej,
–	określenie harmonogramu prac,
–	wybór form komunikacji, które będą wykorzystane
–	określenie zakresu i sposobu współpracy z mediami
–	określenie oczekiwań wobec uczestników
–	przygotowanie niezbędnych informacji do prowadzenia prac planistycznych i ustalenie kolejności ich przygotowania
–	zaplanowanie środków rzeczowych i finansowych niezbędnych do przeprowadzenia tych prac 
–	podjęcie decyzji o wysokości budżetu na przeprowadzenia tych prac
–	określenie niezbędnego zakresu udziału konsultantów, ekspertów i moderatorów
–	powołanie przez zarząd osoby odpowiedzialnej za opracowanie WPI z udziałem przedstawicieli społeczności lokalnej
–	sporządzenie listy adresowej osób, organizacji, instytucji, stowarzyszeń, które zostaną zaproszone do komisji koordynacyjnej, zespołów roboczych i grup konsultacyjnych, 
–	przygotowanie informacji dla uczestników i mediów o planowanych do przeprowadzenia pracach
–	powołanie członków komisji koordynacyjnej (powinna być to decyzja zarządu) 
–	powołanie zespołów roboczych dla poszczególnych grup (rodzajów) zadań inwestycyjnych, do których zostaną zaangażowani specjaliści z grona pracowników urzędu, lokalni eksperci oraz przedstawiciele kluczowych grup interesów.

Krok 2 
Rozpoczęcie prac nad WPI
–	rozpoczęcie prac zespołów roboczych z udziałem władz samorządowych
–	określenie procedury opracowania WPI przez komisję koordynacyjną
–	określenie grup zadań przewidzianych w WPI
–	określenie docelowych grup konsultacyjnych,  
–	prowadzenie akcji informacyjno promocyjnej poprzez media na temat rozpoczęcia prac nad WPI

Krok 3 
Przygotowywanie roboczej wersji zadań WPI
–	zgłaszanie wniosków do WPI przez członków zespołów roboczych 
–	przeprowadzenie spotkań diagnostyczno - projektowych w zespołach roboczych
–	zbieranie wniosków od członków grup konsultacyjnych
–	opracowanie roboczej wersji zadań WPI

Krok 4
Określenie priorytetów pozwalających na dokonanie wyboru zadań inwestycyjnych
–	określanie kryteriów wyboru zadań (stopień zaspokojenia potrzeb społecznych, znaczenie dla warunków życia poszczególnych grup mieszkańców, aktualne znaczenie dla gospodarki, znaczenie dla przyszłej gospodarki przewidziane w strategii rozwoju)
–	konsultowanie kryteriów wyboru
–	przyjęcie miar i wag dla kryteriów

Krok 5 
Selekcja i wybór zadań do WPI
•	przygotowanie wybranych zgodnie z kryteriami zadań przez komisję kordynacyjną
•	konsultowanie wybranych zadań w zespołach roboczych 
•	opiniowanie wybranych zadań przez grupy konsultacyjne

Krok 6 
Opracowanie ostatecznej wersji projektu WPI
–	prowadzenie konsultacji 
–	zbieranie uwag do końcowych projektu WPI w zespołach roboczych
–	opiniowanie ostatecznej wersji projektu WPI w grupach konsultacyjnych
–	zakończenie prac zespołów roboczych z udziałem władz samorządowych
VII.	PRZEBIEG SPOTKAŃ

1. Robocze spotkania
Ta forma nie wymaga formalizacji jej przebiegu. Prowadzący może w bardzo dużym zakresie umożliwić uczestnikom wpływanie na jego przebieg. 
2. Warsztaty diagnostyczno – projektowe
Ta forma wymaga przygotowania przebiegu/scenariusza warsztatu, który będzie dostosowany do konkretnego zespołu roboczego. Główne punkty każdego z warsztatów:
•	Wpisanie się uczestników na listę
•	Rozpoczęcie warsztatu 
-	Przywitanie uczestników przez prowadzącego/moderatora
-	Prezentacja uczestników warsztatu
-	Określenie wspólnych oczekiwań uczestników związanych z warsztatem
•	Uzgodnienie celów warsztatu 
•	Przedstawienie przez prowadzącego sposobu wykorzystania wyników warsztatu
•	Uzgodnienie szczegółowej tematyki i zakresy pracy na warsztacie
•	Przyjęcie wspólnych zasad pracy w grupie
•	Przeprowadzenie prac zgodnie ze scenariuszem przebiegu, który powinien uwzględniać pracę w całej grupie warsztatowej prowadzonej przez prowadzącego/moderatora, pracę w małych grupach uwzględniać pracę w całej grupie warsztatowej prowadzonej przez uczestników. 
•	Feedback – analiza doświadczeń wynikająca ze wspólnej pracy i ocena znaczenia wypracowanych wyników
•	Uzgodnienie kolejnych wspólnych działań i zakończenie warsztatu

3. Spotkania prezentacyjne i konsultacyjne
•	Przyjęcie uczestników w recepcji (Wpisywanie się uczestników na listę obecności, odebranie przygotowanych materiałów, odebranie identyfikatorów) 
•	Oficjalne rozpoczęcie spotkania 
-	Przywitanie przez przedstawiciela władz
-	Przedstawienie celów i planu przebiegu spotkania (z wykorzystaniem rzutnika lub plakatów)
•	Ogólna prezentacja roboczej wersji WPI (z wykorzystaniem rzutnika lub plakatów)
•	Dokonanie podziału uczestników na grupy konsultacyjne, w których będą konsultowane  zadania inwestycyjne tworzące poszczególne części całego planu.
•	Przerwa na przygotowanie pracy w grupach konsultacyjnych
•	Przeprowadzenie konsultacji w grupach (każda grupa jest prowadzona przez moderatora i osobę z nim współpracującą
-	Ustalenie zasad pracy w grupie
-	Prezentacja zadań inwestycyjnych, które są przedmiotem konsultacji (zadania prezentowane są przez moderatora lub specalistę/eksperta, który uczestniczył w ich przygotowaniu) 
-	Zbieranie uwag do poszczególnych zadań inwestycyjnych
-	Zbieranie wniosków i propozycji uzupełniających 
-	Ustalenie kryteriów wyboru zadań inwestycyjnych 
-	Przeprowadzenie głosowania (metodą punktowania na plakatach lub głosowania)
•	Przerwa dla uczestników i przygotowanie przez prowadzących wspólnej wizualnej prezentacji wyników prac w grupach (metodą plakatową) w tym wybranych priorytetowych zadań.
•	Przeprowadzenie sesji plenarnej z udziałem wszystkich uczestników. Prowadzący lub uczestnicy prezentują w formie wizualnej (z wykorzystaniem plakatów) wyniki pracy.
•	Prowadzący spotkanie planarne umożliwia zgłaszanie uwag do przedstawionych wyników prac w grupach konsultacyjnych
•	Zakończenie:
-	Przedstawienie dalszego harmonogramu nad WPI
-	Poinformowanie o sposobie wykorzystania wyników konsultacji 
-	Poinformowanie o sposobie przekazania wszystkim uczestnikom wyników konsultacji
-	Podziękowanie uczestnikom za przybycie i cenną dyskusję.

4. Forum społeczności lokalnej
•	Przyjęcie uczestników w recepcji (Wpisywanie się uczestników na listę obecności, odebranie przygotowanych materiałów, odebranie identyfikatorów) 
•	Oficjalne rozpoczęcie spotkania 
-	Przywitanie przez przedstawiciela władz
-	Przedstawienie celów forum
-	Przedstawienie programu forum (podział na rundy i stanowiska tematyczne – na każdym z nich będą prezentowane odrębne części WPI, z wykorzystaniem rzutnika lub plakatów)
-	Prezentacja moderatorów i ekspertów, którzy będą prowadzili poszczególne stanowiska tematyczne
•	Prezentacja przez moderatorów i ekspertów tematów, które będą przez nich prowadzone
•	Przedstawienie założeń projektu dokumentu WPI (z wykorzystaniem rzutnika lub plakatów)
•	Prezentacja zasad i sposobu udziałów w czasie kolejnych rund forum
•	Przerwa na przygotowanie pracy na poszczególnych stanowiskach tematycznych
•	Przeprowadzenie kolejnych rund (w czasie każdej rundy praca odbywa się równolegle na każdym stanowisku tematycznym, po każdej rundzie uczestnicy zmieniają stanowisko tematyczne, w każdej z rund powtarzany jest przebieg pracy na każdym ze stanowisk tematycznych) Rundy prowadzone są przez moderatora i osobę z nim współpracującą oraz specjalistę/eksperta, który uczestniczył w opracowaniu tej części planu WPI
-	Prezentacja zadań inwestycyjnych, (zadania prezentowane są przez moderatora lub specalistę/eksperta,)
-	Zbieranie uwag do prezentowanych zadań inwestycyjnych
-	Zbieranie wniosków i propozycji uzupełniających oraz argumentów za i przeciw w przypadku wystąpienia silnych kontrowersji
-	Zebranie uwag i wniosków dotyczących przyjętych kryteriów wyboru zadań inwestycyjnych 
-	Przeprowadzenie głosowania (metodą punktowania na plakatach lub głosowania) celem sprawdzenia stopnia akceptacji uczestników prezentowanych zadań inwestycyjnych i ich priorytetów
•	Przerwa dla uczestników i przygotowanie przez prowadzących wspólnej wizualnej prezentacji wyników prac z poszczególnych rund (metodą plakatową) 
•	Przeprowadzenie sesji plenarnej z udziałem wszystkich uczestników. Prowadzący i specjaliści/eksperci prezentują w formie wizualnej (z wykorzystaniem plakatów) oceny dokonane przez uczestników
•	Prowadzący spotkanie planarne umożliwia zgłaszanie uwag do przeprowadzonych prezentacji
•	Zakończenie:
-	Przedstawienie planowanych końcowych poprzedzających przyjęcie  WPI
-	Poinformowanie o sposobie przekazania wszystkim uczestnikom wyników forum
-	Wystąpienia uczestników forum reprezentujących poszczególne grupy interesów
-	Wystąpienia przedstawicieli władz
-	Podziękowanie uczestnikom za przybycie i udział w tworzeniu WPI

VIII.	ZAKOŃCZENIE 

Proces wspólnej pracy przedstawicieli władz i pracowników samorządowych z reprezentantami mieszkańców jest formą prowadzenia dialogu społecznego i szukania porozumienia w sytuacji istnienia wielu grup społecznych, zawodowych i politycznych, o bardzo często sprzecznych interesach. Wypracowany w ten sposób dokument WPI, jest formą konsensusu osiągniętego przez uczestników tego procesu w imię rozwijania warunków i jakości życia mieszkańców.
Angażowanie przez władze samorządowe społeczności lokalnej w proces przygotowania i realizacji wieloletniego planu inwestycyjnego jest zadaniem niezwykle trudnym ale jednocześnie przynoszącym bardzo duże korzyści do których należą głównie:
•	możliwość przygotowania WPI o bardzo dużej zgodności z potrzebami społecznymi
 i z uwzględnieniem priorytetów i możliwości finansowania zadań inwestycyjnych 
•	możliwość wypracowania planu i uzyskania dużego stopnia jego społecznej akceptacji ponad podziałami politycznymi, różnicami interesów grupowych i różnymi lokalnymi konfliktami,
•	zachowanie ciągłości i trwałości polityki inwestycyjnej prowadzonej przez samorząd w długiej perspektywie czasu przekraczającej przeważnie okres jednej kadencji. Bardzo trudno jest zmieniać kolejnym ekipom rządzącym WPI, który uzyskał  szeroką  akceptację społeczną,
•	duża wiarygodność planu jako źródła informacji dotyczących przyszłych warunków życia i możliwości inwestowania,
•	rozwinięcie kultury rozwiązywania problemów na bazie faktów i szukania lepszych rozwiązań i kompromisów. 
•	Wzmocnienie istniejących głównych reprezentacji grup interesów z jednoczesnym zmniejszeniem napięć występujących pomiędzy różnymi grupami interesów lokalnych.
•	łatwość angażowania osób uczestniczących w wypracowaniu WPI w realizację 
i dokonywanie niezbędnych korekt w kolejnych latach planu,
•	łatwość rozwiązywania bieżących problemów organizacyjnych, formalnych i społecznych, które pojawiają się w trakcie realizacji planu,
•	wzrost zaufania mieszkańców do władz,
•	wzrost integracji mieszkańców wokół wspólnych celów i zamierzeń.
•	Pozytywny wpływ na świadomość i postawy reprezentantów władz oraz mieszkańców w zakresie niezbędnym do wprowadzania innowacji i zmian w gminie
Według przeprowadzonych badań i analiz sukces w pracy grupowej zależy w 15 % od wiedzy ludzi, a w 85 % od umiejętności porozumiewania się między  ludźmi.